Kitap terimleri sözlüğüMatbaanın dili, sade Türkçeyle

Beyaz, kaplamasız baskı kâğıdı. Kalem tutar, yazısı net çıkar; ders kitaplarında, defterlerde ve pek çok kitapta kullanılır.

Matbaanın dört baskı rengi: camgöbeği, eflatun, sarı ve siyah. Ekranda RGB ile hazırlanan görseller baskıda bu dört renge çevrilir; bazı canlı ekran renkleri kâğıtta biraz donuk çıkar.

Görselin baskıdaki netliği; inç başına nokta (dpi) ile ölçülür. Baskı için 300 dpi önerilir, ekrandan alınan 72 dpi görseller kâğıtta bulanık çıkar.

Kalıp hazırlamadan, dosyadan doğrudan yapılan baskı. Tek nüshadan başlayarak az adetli işlerde ekonomiktir.

Kitap baskısında yaygın, hafif ve hacimli kâğıt. Aynı gramajdaki 1. hamurdan kalın durur, mat yüzeyi gözü yormaz; roman ve deneme gibi metin ağırlıklı kitaplarda kullanılır.

Kâğıdın metrekare ağırlığı (g/m²). Gramaj arttıkça kâğıt kalınlaşır ve arkadaki yazı daha az görünür. Kitapların iç sayfalarında 70–90 gram, kapakta 250–350 gram yaygındır.

Yüzeyi kaplanmış, pürüzsüz kâğıt; mat ve parlak türleri vardır. Renkler ve fotoğraflar canlı çıkar; resimli kitaplarda, kataloglarda ve kapaklarda tercih edilir.

Her renk için kalıp hazırlanan baskı yöntemi. Kalıp maliyeti adede bölündüğü için binlerce nüshalık baskılarda birim fiyat düşer.

Sayfa kenarına kadar uzanan görsel ve renklerin kesim çizgisinden taştığı pay, çoğunlukla 3 mm. Kesim milimetrik oynayabilir; bu pay olmazsa kenarda ince beyaz bir çizgi kalabilir.

Sayfaların sırttan tutkalla kapağa yapıştırıldığı cilt; karton kapaklı kitapların çoğu böyledir. Hızlı ve ekonomiktir, ama sırtın oluşması için belli bir sayfa sayısı gerekir.

Sayfanın cilde bakan iç kenarında bırakılan fazladan boşluk. Kitap kalınlaştıkça sayfa cilde doğru kıvrıldığı için cilt payı da genişler.

Büyük bir baskı tabakasının katlanmasıyla oluşan sayfa grubu; çoğunlukla 16 sayfa. Ofset baskıda kitabın sayfa sayısı forma katlarına göre planlanır.

Formaların iplikle dikilip sonra ciltlendiği yöntem. Kitap daha dayanıklı olur ve daha rahat açılır; kalın kitaplarda ve uzun ömürlü baskılarda tercih edilir.

Kapağın basıldığı kalın kâğıt. Gramajı arttıkça kapak sertleşir; karton kapaklı kitaplarda 250–350 gram yaygındır.

Kapağın üzerine çekilen ince koruyucu film; mat ya da parlak olur. Kapağı çizilmeye, neme ve kirlenmeye karşı korur.

Mukavvanın kâğıt ya da bezle kaplanmasıyla yapılan kalın kapak. Kitabı uzun süre korur; özel baskılarda, çocuk kitaplarında ve hediye kitaplarda tercih edilir.

Kitabın rafta görünen dar yüzü. Kalınlığı sayfa sayısına ve kâğıda göre değişir; kapak tasarımı bu ölçüye göre yapılır. Hesaplayıcı sırt kalınlığını sizin için hesaplar.

Sayfaların kenarındaki deliklerden geçen plastik ya da metal halkayla birleştirildiği cilt. Kitap masada düz açık kalır; defter, kılavuz ve çalışma kitaplarında kullanılır.

Ortadan katlanmış kâğıtların sırttan tel ile tutturulduğu cilt. İnce kitaplar, dergiler ve resimli çocuk kitapları için uygundur; her kâğıt dört sayfa taşıdığı için sayfa sayısı 4’ün katı olur.

Metnin kendisiyle ilgilenir: yazı tipi ve punto, satır aralığı, heceleme, tırnaklar ve çizgiler, dul ve yetim satırlar. Okurun gözü satırda takılmadan ilerler.

Paragrafın son satırının yeni sayfanın başına (dul) ya da ilk satırının önceki sayfanın sonuna (yetim) tek başına düşmesi. İyi dizgide ikisi de düzeltilir.

Kitabın kesildikten sonraki son ölçüsü, örneğin 13,5 × 21 cm. Ebat, aynı metnin kaç sayfa tutacağını ve baskı fiyatını doğrudan etkiler.

Sayfa numarası. İyi dizilmiş kitapta sayfanın dış köşesinde yalnızca rakam olarak durur; bölüm açılışlarında çoğunlukla basılmaz.

Sayfaların üstünde tekrarlanan kitap ya da bölüm adı. Okura kitabın neresinde olduğunu sessizce söyler.

Sayfanın düzeniyle ilgilenir: ebat, kenar boşlukları, cilt payı, bölüm açılışları, sayfa başlıkları ve numaraları, görsellerin yeri. Kitabın her sayfası aynı kalıptan çıkar.

Baskıdan önce kontrol için hazırlanan deneme çıktısı ya da PDF. Onaylanan prova baskıya girer; sonradan bulunan hata bütün baskıda kalır.

Yazı boyutunun birimi; 1 punto yaklaşık 0,35 mm’dir. Kitaplarda gövde metni çoğunlukla 10–12 punto dizilir.

Düzeltme demektir; dizilmiş metindeki yanlışları işaretleyip düzeltme işi. Eski matbaalarda bu işi yapana musahhih denirdi.

Kitabın yasal olarak çoğaltıldığını gösteren, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın verdiği güvenlik etiketi. Baskıdan sonra, dağıtımdan önce her nüshaya yapıştırılır; korsan kitabı ayırt etmenin yolu budur.

ISBN’in arka kapaktaki çizgili hali. Kitapçının kasası ve deponun okuyucusu kitabı bununla tanır. Ayrıca alınmaz, ISBN’den üretilir.

Yayımlanan kitaptan kanunla belirlenen sayıda nüshanın devlet kütüphanelerine teslim edilmesi. Her kitap böylece ulusal arşive girer.

Metnin bütününe bakar: anlatımın akışı, zaman ve bakış açısı birliği, tekrarlar, gereksiz sözcükler, tutarsızlıklar. Yazarın sesini koruyarak metni okura hazırlar.

E-kitapların ortak dosya biçimi. Metin, görseller, içindekiler ve kapak tek bir dosyada durur. Google Play Kitaplar, Apple Books ve çoğu okuma uygulaması bu biçimi açar.

Uluslararası Standart Kitap Numarası. 13 haneden oluşur ve kitabın bu baskısını dünyadaki bütün kitaplardan ayırır. Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı ISBN Türkiye Ajansı ücretsiz verir.

Kitabın kimlik sayfası: yazar, yayıncı, ISBN, baskı yılı ve matbaa bilgileri. Çoğunlukla iç kapağın arkasında yer alır.

Dil editörlüğünün yerleşik adı: cümle düzeyinde anlatımı düzeltmek, bozuk cümleleri onarmak, sözcük seçimini inceltmek. Editörlüğün bir parçasıdır.

Her sayfanın basılı kitaptaki gibi korunduğu e-kitap. Resimli çocuk kitapları, yemek kitapları ve çizgi romanlar bu biçimde hazırlanır; küçük ekranda yakınlaştırılarak okunur.

Baskıdan hemen önce yapılan son kontrol: yazım, noktalama, büyük harf, kesme işareti, ayrı ve bitişik yazılan sözcükler. Anlatıma dokunmaz.